Đình tiền tạc dạ nhất chi mai (庭前昨夜一枝梅)

Posted on June 19, 2010 by

5


© Op-Economica (đưa lên lần đầu: 19-6-2010; sửa: 28-1-2014 nhằm ngày 28 Tết Giáp Ngọ) — Mãn Giác Thiền sư (滿覺禪師 1052-1096) là vị cao tăng thời Lý. Tên thật của ông là Lý Trường. Mãn Giác đại sư là pháp danh do vua Lý Nhân Tông tặng khi ông viên tịch.

Đương thời ông thường được gọi là Sùng Tín Trưởng lão. Thiền sư là con ông Viên ngoại lang Lý Hoài Tố và là học trò của Quảng Trí Thiền sư. Là người có tài trí nên ông được vua kén chọn vào dạy Thái tử Càn Đức (1071). Sau này Thái tử lên ngôi (tức là Lý Nhân Tông) rất trọng đãi thầy học, sai dựng chùa Giác Nguyên ở cạnh cung Cảnh Hưng cho ông trụ trì để tiện việc hỏi han và bàn bạc chính sự. Ông được vua đặt tên là Hoài Tín và phong là Nhập nội đạo tràng.

Mãn Giác Thiền sư là người uyên bác cả Nho, Phật. Trước khi vào cung dạy học được nhiều học trò theo học và trở thành một thần tượng trong thế hệ thứ 8 dòng Thiền Quang bích. Nói đến Mãn Giác Thiền sư hầu như ai cũng nhớ về bài thi kệ lừng danh “Cáo tật thị chúng”.

Đại sư Mãn Giác mất năm 1096 đời Lý Nhân Tông khi mới 44 tuổi. Trong phút lâm chung, vào tháng 11 năm 1096, trước đầy đủ các sư tăng, Thiền sư đọc một bài thơ (thuộc loại ẩn ngữ “thi kệ” đặc sắc thời Lý-Trần), tựa là “Cáo tật thị chúng” (告疾示眾 mang ý nghĩa ‘Có bệnh bảo mọi người’):

Xuân khứ bách hoa lạc
Xuân đáo bách hoa khai
Sự trục nhãn tiền quá
Lão tòng đầu thư­ợng lai
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai

(Xuân qua, trăm hoa rụng
Xuân tới, trăm hoa cười
Trước mắt: việc đi mãi
Trên đầu: già đến rồi
Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua sân trước một cành mai)

Đọc xong, người qua đời. Ý tuởng bài thơ thật rõ ràng, mạch lạc, súc tích, rất thiền mà cũng rất thi sĩ. Đây là bức ký họa tươi tắn, hay một câu hỏi đau đáu về lẽ tử sinh của đời người mà biết bao thế hệ phải trăn trở? Vượt lên triết lý tuần hoàn của nhà Phật, lẽ sống đã được quan niệm một cách mới mẻ, lạc quan: sự sống là bất diệt!

Đó là di chúc của vị chân sư đối với hết thảy mọi người. Những ai “tu hành” như vậy cũng sẽ đều được nên chính giác, mãn giác, có thể vượt ra ngoài cuộc sinh hóa của trời đất, cũng giống như cành mai ấy.

Bông hoa mai trắng Bắc trắng muốt như tuyết, giữa nắng trưa ngày đầu năm mới Giáp Ngọ. Đẹp lung linh.

Bông hoa mai Bắc trắng muốt như tuyết, giữa nắng trưa ngày đầu năm mới (Giáp Ngọ 2014).

Hai câu thất ngôn cuối làm bừng sáng cả bài thơ, để lại giá trị vĩnh cửu. Nhưng đặc sắc vô cùng chính là câu kết của bài thi kệ.

莫謂春殘花落盡
庭前昨夜一枝梅

Đại sư là người xuất gia thiền định, thấy được sự vi diệu của lẽ khôn sự dịch toàn vũ trụ. Nhưng bài thơ kết bằng câu ‘Đình tiền tạc dạ nhất chi mai’ (đêm qua sân trước một cành mai) là một câu hay của tiếng Việt với động từ đã được ẩn giấu đi mà vẫn rõ nghĩa, hiểu tứ của tác giả.

Thiền định nhằm đạt tới sự tĩnh lặng, dịch mà như không. Vì thế mọi động từ dường như ‘ồn ào’ hơn cho các câu thơ trên chỉ nhằm để chuẩn bị cho một trạng thái tựa ‘giác ngộ’ có sự tồn tại mà không cần đến sự ‘động’ ồn ào, huyên náo!

Câu thơ kết như một nốt lặng ‘tích cực’ khai sáng sự u mê của chúng sinh; không bắt mà phải tin; không dịch mà vẫn chuyển; chẳng nhìn mà cũng thấy. (Ta cũng biết Picasso có câu hay: ‘Je ne cherche pas, je trouve.’).

Vậy là Mãn Giác Thiền Sư có cái đạo của người đọc được sự vi diệu của vũ trụ (serendipity).

Những câu thơ của ông tạo nên sự trầm lặng, điềm tĩnh và sự định sâu sắc. Như thế là giải thoát. Như thế, giá trị toàn diện của bài thơ đã đi vào cõi trường sinh.

Mãn Giác Thiền Sư lúc viết bài thơ này đã cáo bệnh, nhưng viết kệ để ngầm răn dậy chúng sinh nên mới có tựa là “Cáo tật thị chúng” nghĩa là lời người bệnh khai sáng chúng sinh.

Nguyên văn chữ Hán của Mãn Giác Thiền Sư:

告疾示眾

春去百花落,
春到百花開。
事逐眼前過,
老從頭上來。
莫謂春殘花落盡,
庭前昨夜一枝梅。

Bản dịch của Ngô Tất Tố:

Cáo tật thị chúng

Xuân ruổi trăm hoa rụng
Xuân tới, trăm hoa cười
Trước mắt việc đi mãi
Trên đầu già đến rồi
Đừng bảo xuân tàn hoa rụng hết
Đêm qua, sân trước một nhành mai.

Cập nhật hình ảnh, bông mai trắng nở Tết Bính Thân 2016 (tháng 2) trong vườn Chẫu:

img_20160129_mai4


© 2014 photo courtesy of Op-Economica | Hang Chẫu

Advertisements