Đầu Xuân thăm vùng văn hóa huyền thoại Sơn Tây

Posted on March 1, 2015 by

5


Op-Economica, 1-3-2015 — Trước khi lại bận bịu với một năm Ất Mùi, anh em và nhà Chẫu rủ nhau đi thăm đất Sơn Tây đậm nét văn hóa miền Bắc.

Lần đi đầu xuân Ất Mùi này bị vắng mất bạn tâm giao họa sỹ Bùi Quang Khiêm, nhưng lại bổ sung Nghiêm Phú Kiên Cường – người bạn lâu năm của nhà Chẫu, người lăn xả vào công việc điều tra nghiên cứu y tế năm 2014-5. Cũng lại có khách đặc biệt, anh Nguyễn Trung Thành, hiện là đại sứ phái đoàn ngoại giao thường trực của Việt Nam tại Geneva (đặc trách các tổ chức quốc tế tại đây – Geneva là thành phố của phái đoàn – bao gồm cả WTO, và vài cơ quan của Liên Hợp Quốc).

Chuyến đi bắt đầu lúc 7:30 sáng.

Điểm đến đầu tiên là Đền Và cách trung tâm thị xã Sơn Tây 2km về phía Tây, ngôi đền thờ Thần Tản Viên (Sơn Tinh – Thần Núi Ba Vì), gọi là Đông Cung. Đây là nơi trấn yểm phía Đông. 3 nơi trấn yểm linh thiêng khác trong “hệ thống” tâm linh này là Tây Cung – Đền Hạ (Minh Quang, Ba Vì), Nam Cung – Đền thôn Yên Quảng (Tâm Lĩnh, Ba Vì), và Bắc Cung (Thượng Huyện, Yên Lạc, Vĩnh Phúc).

 photo IMG_20150301_084100202_zpsngwsnais.jpg

Khói hương nghi ngút đầu xuân:

den-va

Rợp bóng cây, trong mùi hương trầm ấm áp đầu năm mới Ất Mùi 2015. Khách thập phương tấp nập tới vãn cảnh, thắp hương, nhớ về tổ tiên, về huyền sử lập quốc, dựng nước.

 photo IMG_20150301_090413821_zpsggkzmg4n.jpg

Thu Trang và Hà My trong không gian văn hóa đền chùa Việt Nam. Rất hứng thú tìm hiểu.

 photo IMG_20150301_085202034_zpsg6akkrtb.jpg

Đàm đạo trong khi đi thăm Đền: Dũng (trái), anh Thành (giữa), Cường (phải).

 photo IMG_20150301_101153881_zpsuhxgx6it.jpg

Cây mít cổ, gốc cực kỳ lớn nằm ngay bên cạnh đền. Thực sự hiếm khi gặp cây mít có thân lớn đến thế này, cả trăm năm tuổi. Gặp gốc mít lớn thế này giúp tôi giải tỏa thắc mắc của anh Cường, làm sao lại có thể làm tượng lớn từ gỗ mít. Đời này quả là nhiều thứ không cần lý luận, chỉ cần gặp là hiểu ra liền.

 photo IMG_20150301_101140929_HDR_zpsio86dilt.jpgden-va-2

4 nữ đồng chí đầy can đảm, trừ 4 chữ CMNM bay bướm mà trẻ em chưa biết chữ nhìn vẫn biết là gì, thì tuyệt nhiên không ai đọc hiểu được chữ nào xung quanh. Thế càng khoái!

 photo 20150301_4co_zpsbpuhuyop.jpg

Thầy đồ thời @ phải kè kè cái smartphone, phòng khi quên chữ. Kỵ nhất là viết chữ mừng đầu năm mà lại “tác ra tộ” thành trù ẻo người ta thì lợi còn, răng vẫy chào.

 photo 20150301_thaydo_zps3uqngd3b.jpg

Làng cổ Đường Lâm

Bác Thành làm dáng cạnh gốc cây đa cổ thụ đầu làng. Từ Thụy Sĩ chuyển hệ về làng quê Việt kể cũng khá “mịn”:

 photo IMG_20150301_092952664_zpsw2lqxnnp.jpg

Thu Trang kiểm tra giá gạch đá ong (thông số 19.000đ/viên được khẳng định là chính xác:

thu-trang

Nhà mái lá, không dễ tìm đâu!

nha mai la

Các cô thanh nữ làm dáng trong nhà cổ ở thôn Mông Phụ (từ gần tới xa: Minh Hà, Vân, Nga, Hằng), trên tinh thần “tứ nữ bất bần”.

 photo IMG_20150301_095738081_HDR_zpsrfdbyvo9.jpg

Đình làng Mông Phụ với phong cách kiến trúc tiêu biểu của làng quê miền Bắc.

dinh lang mong phu

“Mõ cá” ở đình làng Mông Phụ. Mõ cá là đặc sản của vùng Đường Lâm này, theo vài anh bạn có hiểu biết văn hóa cỡ chuyên gia cho biết. Để hiểu mõ cá, phải hiểu trước tiên khái niệm: “việc làng”. Việc làng không đơn thuần là hoàn thành vài thứ quan trọng cần đến đóng góp công ích, mà là một hệ giá trị tạo ra kiểu cấu kết cộng đồng, trật tự văn hóa-chính trị, phương thức kinh tế, và khái niệm dựng hay xây, cho tương lai gần hay xa. Hiểu nó cũng giúp hiểu cách thức tổ chức chính trị-xã hội hiện tại, hệ giá trị niềm tin, vốn dĩ không thể thoát ly hoàn toàn khỏi nguồn cội.

 photo IMG_20150301_100858945_HDR_zpsvjtoccyl.jpg

Đền thờ Thám Hoa Giang Văn Minh (江文明, 1573 – 1638). Người làng vẫn nói với nhau: cụ Giang Văn Minh là “bộ trưởng ngoại giao” đầu tiên của nước Việt.

 photo IMG_20150301_103338268_HDR_zpsco8snrfa.jpg

Giang Văn Minh sinh năm 1573, tại làng Kẻ Mía, xã Mông Phụ, nay thuộc xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, Hà Nội. Ông từng đỗ đầu kỳ thi Hội, rồi thi Đình lại đỗ Đình nguyên Thám hoa khoa Mậu Thìn, năm 1628 đời Lê Thần Tông. Khoa thi này không có ai đỗ Trạng nguyên hay Bảng nhãn, vì vậy ông là người đỗ cao nhất. Ông lần lượt được bổ nhiệm vào các chức vụ như Binh khoa đô cấp sự trung (1630), Thái bộc tự khanh (1631).

Ngày 30 tháng 12 năm Dương Hòa thứ 3 (1637), ông và Thiêm đô ngự sử Nguyễn Duy Hiểu được vua cử làm chánh sứ cùng với 4 phó sứ là: Nguyễn Quang Minh, Trần Nghi, Nguyễn Bình và Thân Khuê dẫn đầu hai đoàn sứ bộ sang cầu phong và tuế cống nhà Minh. Vào thời điểm ông đi sứ, mặc dù nhà Mạc đã bỏ chạy ra Cao Bằng, nhưng nhà Minh vẫn áp dụng chính sách ngoại giao hai mặt (với cả nhà Hậu Lê và nhà Mạc) với mục đích để cuộc chiến tranh Lê-Mạc kéo dài. Đoàn sứ bộ của Giang Văn Minh đến Yên Kinh (nay là Bắc Kinh) vào năm 1638.

Đến khi triều kiến, Minh Tư Tông Chu Do Kiểm (tức hoàng đế Sùng Trinh) kiếm cớ không công nhận sự chính thống của nhà Hậu Lê và né việc bãi bỏ công nhận ngoại giao với nhà Mạc.

Đồng thời, Chu Do Kiểm còn ngạo mạn ra cho sứ bộ một vế đối như sau:

“Đồng trụ chí kim đài dĩ lục””

(Nghĩa là: Đồng trụ đến giờ rêu vẫn mọc)

Câu này có hàm ý nhắc tới việc Mã Viện từng đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, sau đó cho chôn một chiếc cột đồng với lời nguyền: “Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt” (Cột đồng gãy thì Giao Chỉ – tức Đại Việt – bị diệt vong).

Trước sự ngạo mạn đó, Giang Văn Minh đã hiên ngang đối lại bằng câu:

“Đằng Giang tự cổ huyết do hồng”

(Nghĩa là: Bạch Đằng thuở trước máu còn loang.)

Vế đối này vừa chỉnh, vừa có ý nhắc lại việc người Việt đã ba lần đánh tan quân xâm lược phương Bắc trên sông Bạch Đằng.

Vào thời bấy giờ, câu đối này được xem là cái tát thẳng vào mặt hoàng đế nhà Minh trước đông đảo văn võ bá quan của Thiên triều và sứ bộ các nước. Vua nhà Minh bừng bừng lửa giận quên mất thể diện thiên triều, bất chấp luật lệ bang giao, đã trả thù bằng cách trám đường vào miệng và mắt ông, rồi cho người mổ bụng xem “bọn sứ thần An Nam to gan lớn mật đến đâu”. Sự việc này xảy ra vào ngày mùng 2 tháng 6 năm Kỷ Mão (1639). Nhưng Minh Tư Tông vẫn kính trọng ông (và sợ Đại Việt trả thù) còn cho ướp xác ông bằng bột thủy ngân và đưa thi hài ông về nước. Khi thi hài của ông về đến Kinh thành Thăng Long, vua Lê Thần Tông và chúa Trịnh Tráng bái kiến linh cữu ông và truy tặng chức Công bộ Tả thị lang, tước Vinh quận công, ban tặng câu “Sứ bất nhục quân mệnh, khả vi thiên cổ anh hùng” (tức là Sứ thần không làm nhục mệnh vua, xứng đáng là anh hùng thiên cổ).

Sau khi thi hài được đưa về nước, Giang Văn Minh được chôn cất tại Đồng Dưa, thuộc xứ Gò Đông, thôn Mông Phụ, xã Đường Lâm. Trên cánh đồng này có một quán (hiện có dạng ngôi nhà) nhỏ là nơi linh cữu ông đã được quàn và gọi là quán quàn. Hiện nay, nhà thờ ông ở làng Mông Phụ đã được nhà nước Việt Nam xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa.

Giếng cổ Đường Lâm, toàn quây xây từ trên xuống bằng đá ong. Ở vùng này phổ biến giếng sâu 12 mét.

Giếng cổ Đường Lâm, toàn quây xây từ trên xuống bằng đá ong. Ở vùng này phổ biến giếng sâu 12 mét.

Mua ít chè lam cùng thưởng thức:

che-lam

Hang Chẫu

Nhìn cây xoài đang ra hoa liền nhớ tới cố văn hào Việt Nam – Tô Hoài – khi cụ tả trong truyện Đảo Hoang “cây muỗm lùn đội mâm xôi”.

 photo IMG_20150301_123757781_HDR_zpsauzzwvyi.jpg

Lần đầu tiên tôi nhìn thấy “cái chết” mà đẹp thế này. Nghe nhiều nhưng lần đầu chứng kiến: “tre khuy”. Tre chỉ ra hoa một lần trong đời, và thường vào lúc tuổi thọ đã 60 năm. Ra hoa xong là toàn cây héo úa dần, rồi kết thúc sự sống. (Nghe nói chỉ có ngoại lệ là tre mạnh tông.) Hiếm hoi lắm mới gặp được hoa tre. Từ bé tôi đã nghe kể có những rừng tre Việt Bắc đồng loạt “tre khuy”, rồi cả rừng tre hàng ngàn hectare chết khô.

 photo IMG_20150301_122932567_HDR_zpszzz9ntge.jpg photo IMG_20150301_122916412_zpsdypdx0gn.jpg

Mùa của đất trời nở hoa, đến cây xương sông cũng vọt nở đầy hoa, đẹp xúc động.

 photo IMG_20150301_142502601_zps33qbhlrh.jpg

Cây đào trước cổng Hang Chẫu đã đậu được rất nhiều quả.

 photo IMG_20150301_150200828_zpsycgnj0fm.jpg

Bữa trưa ở Hang Chẫu hôm nay là bún thang, với rượu vang Pháp nhãn “Baron Philippe de Rothschild”. Chuyện trò vô cùng rôm rả; người dẫn truyện chính là bác Thành.

Bún thang của người Việt xứng đáng là tuyệt phẩm ẩm thực, danh bất hư truyền.

bun thang hang chau

Tới chiều, cả đội về Hà Nội chia rau Hang Chẫu. Rau xanh mùa Xuân mới thu hoạch, tươi, non và đầy màu sắc đẹp. Động viên Thành Đại Sứ Đại Nhân mang quả bầu mới hái này sang Geneva mà tiếp thị, nhưng “bất thành”. Hẳn là vì thế mà hội nhập nông nghiệp Việt Nam toàn cầu sẽ còn vài đoạn gian lao nữa!

 photo IMG_20150301_174551018_zpsewmzgim1.jpg

Chuyến đi kết thúc lúc 6:00PM tại Hà Nội. Sau đó là rau và gà lượn đi muôn nẻo, một số kết thúc trên đĩa tối, cùng ngày.


Copyright ©2015 Xuân Ất Mùi – Làng Ộp.