Từ động cơ đến hành vi: nhớ lại công lao của A.H. Maslow

Posted on July 15, 2015 by

1


Op-Economica, 15-7-2015 — Công lao các nhà khoa học (toán học, vật lý, hóa học, sinh học, địa lý, kinh tế, tâm lý, xã hội học, v.v..) đối với sự tồn vong và phát triển của nhân loại cực kỳ vĩ đại, mặc dù nếu tính từ văn minh Sumer (được coi bắt đầu định hình khoảng 5500 năm TCN) thì tất thảy lịch sử xã hội loài người mới chỉ diễn ra chừng 7500 năm. Một cái chớp mắt của lịch sử tự nhiên.

Lại cũng nhớ rằng, bóng tối đã bao phủ hầu hết lịch sử của ‘cái chớp mắt’ ấy, vì sớm lắm thì cũng chỉ tới thế kỷ XV, sự phục hưng Châu Âu mới bắt đầu, và ánh sáng nghệ thuật và khoa học mới được thắp lên, ban đầu hết sức từ tốn, lại luôn phải chống đỡ những thứ bão táp do sự ngu muội mang lại. Tức là sự phát triển và thăng hoa của nhân loại dựa trên nền tảng tri thức mới cũng chỉ nhanh như phần rung rung của mí mắt trong ‘cái chớp mắt’ ấy mà thôi, chừng 4 thế kỷ. Còn lại là đêm đen. Chẳng phải vô cớ người ta đã gọi chính thời kỳ đen tối kìm hãm sự phát triển Châu Âu trước ánh sáng phục hưng là ‘Đêm trường trung cổ’.

Bây giờ thì có lẽ chẳng mấy ai nghi ngờ trí tuệ đã dẫn dắt loài người vượt qua những thách thức từ đói nghèo, bệnh tật, dốt nát, khắc phục những thảm họa thiên nhiên, sự đe dọa từ vũ trụ, cho tới chinh phục không gian, tìm hiểu giới hạn vũ trụ, tìm kiếm sự sống bên ngoài hành tinh Trái Đất, v.v..

Thế nhưng, ngay cả tới khi loài người đã nghĩ mình phát triển lắm rồi, nền tảng tri thức ‘có vẻ’ dày dặn ghê gớm, thì thách thức để hiểu biết chính sự ra đời, tồn tại và cả những quy luật hành vi của chính con người lại vẫn là bí ẩn. Trong bối cảnh nửa đầu thế kỷ 20 với những băn khoăn ghê gớm về sự bí ẩn của con người–một khách thể nghiên của cứu lớn lại cũng chính là chủ thể–Tháp nhu cầu Maslow ra đời. Ấy là công bố năm 1943 của nhà nghiên cứu Abraham H. Maslow.

Tháp Maslow–được trình bày bằng hình ảnh dưới đây–được phỏng ước từ một lý thuyết đề xuất trên tạp chí Psychological Review (một tạp chí bắt đầu xuất bản từ cuối thế kỷ 19), độc giả có thể download bài đầy đủ (pdf) ở đường dẫn URL cuối bài này.

Tháp nhu cầu Maslow (1943)

Tháp nhu cầu Maslow (1943)

Bây giờ thì nó ‘có vẻ’ dễ hiểu, và dường như rất nhiều người có thể dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu. Thông tin cũng hết sức phong phú, sẵn sàng. Nhưng có lẽ cũng chính vì sự sẵn sàng, đầy đủ, dễ dàng ấy, không nhiều người còn để tâm tới giá trị sâu thẳm của lý thuyết này.

Thực ra, không vô cớ mà Tháp Maslow có một vị trí vô cùng quan trọng trong rất rất nhiều lĩnh vực nghiên cứu hẹp về sau, và sức ảnh hưởng không chỉ còn nguyên vẹn mà đã được nhân lên nhiều lần, nhìn vào số lượng trích dẫn mà Google Scholar cho biết vào hôm nay, ngày 15-7-2015, sinh nhật lần thứ 72 của bài báo khoa học: 13.852 lần (http://dx.doi.org/10.1037/h0054346). Để hình dung mức độ ảnh hưởng, ta có thể so sánh con số với con số, và nhân vật với nhân vật. Albert Einstein, người được xem như thông minh nhất nhân loại, có bài báo khoa học ảnh hưởng nhất là “Can quantum-mechanical description of physical reality be considered complete?” đăng trên Physical Review năm 1935 (trước bài của Maslow 8 năm, tức tuổi thọ bài báo đã là 80 năm) có lượng trích dẫn: 13.587 lần (dữ liệu Google Scholar, truy cập 15-7-2015).

(Bài báo ấn hành vào tháng 7-1943, và với các bài báo khoa học nên tính sinh nhật theo tháng, lý do thì ai đã từng công bố khoa học và trải qua hàng năm trời đợi bình duyệt và sửa bài thì đều hiểu!)

Thực lòng, tôi không cho rằng, nên có một ‘mô tả vắn tắt’ về hệ thống thang nhu cầu Maslow, vì đó là sự tiếp tay cho thói hời hợt trong ý định nghiêm túc về khoa học. Còn một cái nhìn khái quát thì cái Tháp Maslow bằng hình vẽ là đủ. Nó vừa đơn giản, dễ hình dung, mà lại có cả ngụ ý (cao-thấp, lớn-bé, ngắt quãng-liền kề). Đó cũng là một điều kỳ diệu mà bản thân Maslow có lẽ cần thời gian mới cảm nhận được. Ông không có hình vẽ nào trong bài này cả!

72 năm vẫn cuốn hút, lý thú và bắt chúng ta phải suy ngẫm. Động cơ thúc đẩy hành vi, và người đầu tiên gây dựng nền tảng–mà tất cả những phép quy nạp tư duy suốt 72 năm qua chỉ ngày càng củng cố giá trị của những nhận thức nền tảng ấy–là Maslow.

Tóm lại, nên và cần đọc bài báo 27 trang này. Dinh dưỡng của tư duy, thứ góp phần đẩy mỗi người lên thang bậc cao hơn của Tháp Maslow của chính mình. Ở bậc cao nhất chứa nhu cầu “tự hoàn thiện”.


Maslow, Abraham Harold. “A Theory of Human Motivation.” Psychological Review 50.4 (1943): 370-396.