Nhà khoa học đầu tiên của Việt Nam hiện đại: Nguyễn Công Tiễu (1892-1976)

Posted on September 12, 2015 by

0


Op-Economica, 12-9-2015 — Trước kia, tôi đã có bài thử xem khái niệm “nhà khoa học” bắt đầu trở nên quen thuộc với thế giới từ bao giờ. Vấn đề đã sáng rõ. Thế còn Việt Nam?

Có lẽ đáng quan tâm hơn là ai là nhà khoa học đầu tiên đã thắp ngọn đuốc cho “đội quân ánh sáng” Việt Nam bước vào kỷ nguyên hiện đại.

Sau khi lục lọi rất nhiều, có cả tình cờ lẫn chủ ý, tôi có thể kết luận với độ chính xác khá cao rằng, cụ Nguyễn Công Tiễu là nhà khoa học hiện đại đầu tiên của Việt Nam.

Trước tiên tham khảo nguồn phổ cập nhất là Wikipedia; bản tiếng Việt viết như sau:

Nguyễn Công Tiễu (1892-1976) là một nhà khoa học chuyên nghiên cứu về nông nghiệp hàng đầu của Việt Nam ngay từ thời Pháp thuộc cho đến thời Việt Nam dân chủ cộng hòa. Cuộc đời làm khoa học của ông luôn gắn bó với người nông dân và nền nông nghiệp của đất nước.

Cuộc đời:

Quê quán: làng Trà Bồ, xã Phan Sào Nam, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên. Thuở nhỏ ông học chữ Nho, sau học chữ Quốc Ngữ. Năm 1912: Tốt nghiệp Cao đẳng Nông Lâm. Năm 1931: Sáng lập tạp chí Khoa học (ra được 232 số, đến tháng 8/1941 thì bị đình bản).

Do dồn hết thị lực quan sát, nghiên cứu sinh học trên kính hiển vi mà thị lực của ông yếu dần, đến năm ông 50 tuổi thì lòa hẳn. Ông học cách đọc và viết bằng chữ nổi cho người mù và tiếp tục nghiên cứu khoa học. Ông đã từng làm chủ tịch Hội người mù và tích cực tuyên truyền việc học chữ nổi cho người mù.

Năm 1976: ông mất, thọ 85 tuổi.

Sự nghiệp

Với kiến thức khoa học và sự am hiểu thực tiễn sản xuất của nông dân, đầu tiên ông chọn lựa nghiên cứu loài bèo hoa dâu – là loại thực vật mọc nhiều ở vùng Phù Cừ quê hương ông. Ông đã từng viết bài về bèo hoa dâu gửi Hội nghị khoa học Thái Bình Dương mở rộng, bài viết của ông được đăng trong kỷ yếu của Hội nghị.

Ông cũng là hội viên người Việt duy nhất trong Hội đồng nghiên cứu khoa học ở Đông Dương.

Là nhà khoa học được đi đến nhiều nơi trên thế giới, ông luôn chú ý tìm kiếm những cây giống mới, kỹ thuật trồng và chăm sóc mới để về áp dụng ở nước mình.

Ông còn tìm ra cách thuộc da rắn, nhuộm màu cho thủy tinh và làm nước hoa bằng dược thảo.

Công trình nghiên cứu:

  • Những kỳ quan vũ trụ (1929)
  • Tạp chí Khoa học (1931-1941)
  • Những điều bí mật về bèo hoa dâu (1934)
  • Khảo cứu về bèo hoa dâu (1934)
  • Xem cây mọc dại biết loại đất hoang

* * *

Trên thực tế, do Wikipedia chỉ tham khảo của một nguồn duy nhất, do đó thiếu hụt những chi tiết lý thú nhất. Lục lại, chúng tôi có những thông tin như sau.

Trước tiên là tin chúc mừng nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu được trở thành thành viên Hội đồng Nghiên cứu khoa học Đông Dương.

Hà Thành Ngọ Báo ngày 26-12-1929.

Hà Thành Ngọ Báo; ngày 26-12-1929.

Thực Nghiệp Dân Báo, Hà Nội, thì nhất quyết rằng cụ Tiễu không chỉ là nhà khoa học đầu tiên, mà là “độc nhất” ở cõi Nam ta lúc đó. [*File: S. 72 (15.6.1933), tr. 1-2] Rồi cũng tờ báo này, có vẻ thích thú món châm chọc những người nổi danh thời ấy, lại có dịp khác nhắc về vai trò cụ Tiễu qua cách nói về cụ như đại diện của “tinh thần khoa học”. [*File: S. 70 (13.6.1933), tr. 1, 7] Một người nữa cũng góp phần khẳng định vai trò dẫn dắt nghiên cứu khoa học của cụ Tiễu là ông Phan Khôi. [*File: “Con mắt xanh” Phan Khôi]

Thời mới thì có nhà văn hóa uyên bác Hữu Ngọc nhiều lần nói về vai trò đi tiên phong của cụ Tiễu trong nền khoa học hiện đại Việt Nam.(1)

Báo chí ngoại văn Việt Nam còn liệt kê tạp chí khoa học đầu tiên của Việt Nam do cụ Tiễu sáng lập và điều hành Revue Scientifique.(2)

Tuy nhiên, không chỉ báo chí Việt Nam, mà chính ra là các cơ quan lưu trữ của Pháp mới có tài liệu phong phú về nhà khoa học Nguyễn Công Tiễu, ví dụ như Agence Bibliographique de l’Enseignement Supérieur. [*File: Nguyễn, Công Tiễu – Notice documentaire IdRef](3)

Thư viện Quốc gia Pháp vẫn lưu trữ các công trình nghiên cứu đã đăng của cụ Tiễu trên tạp chí khoa học rất có giá trị thời đó, ví dụ là 2 bài dưới đây:

Notes sur les insectes comestibles au Tonkin (Bulletin Economique de l’Indochine 1928)

Note sur une Cécidomie du Riz (Bulletin Economique de l’Indochine 1922)

Trên đây là một số thông tin để khẳng định cụ Nguyễn Công Tiễu chính là nhà khoa học đầu tiên và rất có uy tín ở giai đoạn đầu thế kỷ XX ở nước ta.

Điều đáng tiếc nhất là tìm mãi vẫn chưa ra được một cái ảnh nào của cụ Tiễu.


*Chú thích:

(1) Cần quan tâm nghiên cứu thế hệ các nhà khoa học đầu thế kỷ XX (22-11-2011); Người đồng hành thế kỷ (18-9-2014).

(2) Les journaux de Hanoi du début du XXe siècle (11-9-2010).

(3) http://www.idref.fr/131918710