Mỹ học khoa học – bông mai trắng mùa đông

Posted on December 15, 2015 by

2


Op-Economica, 15-12-2015 — Đôi khi bạn đọc sách báo thế giới lại bắt gặp cụm từ déjà vu. Cụm từ này đã được Anh hóa: chính thức nhập khẩu và dán tem chất lượng và dùng thoải mái không ai phàn nàn về tiêu chuẩn gìn giữ bản sắc nữa.

Ý nghĩa của nó là khi ta lờ mờ cảm thấy một bối cảnh, sự kiện, ý nghĩa dường như đã quen thuộc, nhưng chỉ ngờ ngợ mà thôi. Nó như thể một thứ tiềm thức được làm sống lại, vụt ra khỏi vùng mê man… Đại khái thế.

Hôm qua tôi cũng trong trạng thái déjà vu

Số là việc nghiên cứu vẫn tiếp tục. Sau nhiều tháng thiết kế nghiên cứu, thu thập, chuẩn bị số liệu, lọc rửa ‘bụi bặm’, chuẩn bị dao thớt, cuối cùng miếng thịt thăn dữ liệu cũng đã sẵn sàng vào bếp. Đầu bếp cũng hăng hái.

Lăn lê bò toài với hàng chục ngàn con số dữ liệu thô, hàng trăm phép thử ước lượng thống kê, cân nhắc cấu trúc các bảng dữ liệu phân phối tần suất, kiểm tra tính hợp lệ của các hệ số ước lượng…

Sau khi mọi thứ ổn thỏa cả, lại còn đoạn tính toán hàng ngàn phép tính để lập các phân phối xác suất thực nghiệm cho các hiện tượng xã hội học…

Đến lúc này thì các bảng chằng chịt các con số. Chẳng lạ lẫm gì, nhưng 10 lần nhìn vào chúng, thì cũng phải tới 6-7 lần tôi bị hoa mắt. Đơn giản vì nhiều quá; đã thế mỗi con số đều kèm theo một hệ “tọa độ” các điều kiện. Không phát biểu mạch lạc các mối liên hệ của các điều kiện thì không có cách nào để hiểu ý nghĩa con số xác suất đang ngắm nghía. Mà quanh ta là một rừng rậm các con số như thế.

Nói văn vẻ thì như người đi rừng trong đêm. Qua một quãng vẫn tối. Quãng nữa, rồi quãng nữa, rồi nữa… nữa… vẫn tối.

Tôi chợt nghĩ nên tìm cách nhóm ngọn lửa dù nhỏ, làm sáng lên khung cảnh. Cũng không dễ. Nhưng cũng đến đích.

Một trong những ngọn lửa ấy là hình ảnh dưới đây. Có thể bạn không thấy nó đẹp ngay. Nhưng tôi có thể giải thích.

Trước tiên, thay vì phải đọc các con số như 0.276, 0.152… thì con mắt chúng ta được phục vụ tốt hơn bởi những hình ảnh khoáng đạt trong một không gian thoáng đãng.

Hinh2

Thứ hai, một hình như thế chứa 2 đường, mỗi đường chứa 3 điểm dữ liệu. 6 điểm dữ liệu (6 trị số xác suất) giờ được phân bố vào 2 đường. Thật gọn gàng. Không muốn “đọc” thì ta “xem”. Chán “xem” thì ta “đọc”.

Thứ ba, dù gì thì bạn cũng không khó thấy các hình có xu hướng rõ rệt. Hơn thế nữa, mặc dùng không song song với nhau, nhưng trong một hình, hai đường hoàn toàn tách rời, không cắt nhau ở đâu cả.

Thứ tư, hai hình đặt cạnh nhau dù không thực sự đối xứng nhưng nói về tương phản thì thật rõ ràng, chẳng thể phủ nhận. Trong nghiên cứu khoa học, việc chỉ ra sự tương phản, đồng điệu, tương đương… đặc biệt có ý nghĩa. Nhìn kỹ hơn nữa thì ở hình bên tay trái, đường liền nét nằm trên (toàn phần), nhưng sang tới hình bên phải thì ngoài xu hướng ngược lại, vị trí cũng hoán đổi, hình đứt nét đã nằm trên còn chú liền nét thì nằm dưới toàn phần!

Hình dưới đây lại mang dáng điệu hơi khác:

HinhPL1

Những hình ảnh có tính biểu đạt cao, tương phản tốt… đã giúp thắp sáng bừng cả bài nghiên cứu từ đầu tới cuối toàn công thức, dãy số, bảng, xác suất, v.v.. Ý nghĩa mỹ học đã xuất hiện từ bằng chứng cuộc sống.

Nhóm lên ngọn lửa này, bỗng thấy khu rừng đẹp làm sao. Chợt thấy gặp may mắn vì đã đặt ra thách thức và đã được giải quyết.

Một thoáng déjà vu

Đó chẳng phải gì xa lạ, mà chính là câu thơ văng vẳng từ cõi ngàn năm trở lại của Mãn Giác Thiền Sư: Đình tiền tạc dạ nhất chi mai.


©2015 Vuong & Associates